zajęcia pozalekcyjne wałbrzych

Psychologia ogólna

Studiowanie psychologii ogólnej daje rozeznanie w podstawowych szkołach myśli psychologicznej, ogląd procesów poznawczych, rozwoju człowieka w ciągu życia. Podejmuje również tematy relacji i wpływu grup, społeczeństw na jednostkę oraz zdrowia i choroby. Jej głównym celem jest zarysowanie obszaru działań psychologii, jej założeń, metod i skuteczności.

Szkoły myśli psychologicznej

Psychoanaliza

Dlaczego trzeba słuchać przejęzyczeń?

Podejście psychoanalityczne zakłada, że motywem działania ludzi są potężne siły wewnętrzne. To one, w połączeniu z potrzebami powodują powstawanie popędów, napięć, które muszą zostać „zredukowane” (czyli zaspokojone, np. libido). Freud postulował nieracjonalność ludzkich działań. Udowadniał, że jesteśmy bardziej sterowani niż u steru.

Freud zakładał, że ludzka świadomość nie jest jedynym źródłem naszych działań. Postulował istnienie znacznie większej i bardziej tajemniczej sfery nieświadomej. Zakładał, że to z niej pochodzą nasze motywy, tam mają korzenie frustracje i nerwice. Nieświadomość jest nam niedostępna, z różnych powodów. Czasem dlatego, że zawarte w niej wspomnienia i doświadczenia są zbyt trudne (zagrażają nam dziś), czasem dlatego, że nie są nam w danej chwili przydatne. Freud zakładał, że odkrycie procesów nieświadomych jest kluczem do zrozumienia człowieka (w celu stworzenia systemu psychologicznego), ale również do pomocy (czyli do terapii psychoanalitycznej lub psychodynamicznej). 

Psychoanaliza zakłada, że działania ludzi nie są racjonalne, to znaczy, że w podejmowaniu zachowań kierujemy się czymś więcej niż tylko logiką i rozsądkiem. A nawet stawia tezę, że dość rzadko nam się udaje postąpić rozważnie. Motywy naszych działań często są dla nas ukryte. Nie wiemy dlaczego postępujemy w określony sposób lecz póki nie sprawia nam to bólu nie budzi to naszego niepokoju. Jednak uważny słuchacz może odkryć przyczyny postępowania osoby na podstawie analizy strumienia świadomości oraz korzystając z wiedzy o mechanizmach obronnych oraz fazach rozwoju człowieka. Dobrze jest też znać historię badanej osoby. Freud zakładał, że „przejęzyczając się” tak na prawdę dajemy mu wgląd do nieświadomości, ujawniamy nasz prawdziwy motyw.

Skompilowanym współgraniem świadomości i nieświadomości, motywami, popędami i zachowaniami zarządza trzyskładnikowy system. Składa się z popędowego ID, które dostarcza do organizmu energii, jednak gdyby mogło realizować swoje naturalne powołanie ludzie zachowywaliby się jak zwierzęta – szukaliby jedynie redukcji napięć podstawowych, fizjologicznych. Superego jest zbiorem zasad i powinności moralnych i społecznych. Należy rozumieć je jako instancję, która poddaje wszystko ocenie. Ważne jest, że stawia każde nasze zachowanie w stosunku do zasad. Reguły te rozumiane są bardziej jako „to co matka mówiła” niż obiektywnych i głębokich praw moralnych. Gdyby rządziło nami superego bylibyśmy absolutnie correct w stosunku do społeczeństwa. Ego pełni kluczową rolę – jest rozjemcą między superego a id. To ego decyduje jakie zachowanie podejmiemy. Co bardzo ważne – ego jest jedyną częścią „JA”, która ma kontakt z rzeczywistością!

Psychoanaliza jest również pierwszą szkołą psychologiczną, która poważnie podejmuje temat rozwoju człowieka. Zakłada, że zdarzenia z poszczególnych faz życia mają ogromne znaczenie dla naszego dalszego życia. Freud upatrywał przyczyn nerwic, niepowodzeń społecznych a nawet homoseksualizmu w zdarzeniach z wczesnego dzieciństwa, relacji z matką.

Sigmund_Freud_LIFE

Sigmund Schlomo Freud (1856-1939)

Twórca podejścia psychoanalitycznego. Opisał wiele elementów ludzkiego funkcjonowania tworząc psychologiczny system (trochę na wzór starożytnych filozofów). Jego praca dotyczyła poszukiwania motywów ludzkiego działania, opisu topografii świadomości, sił działających wewnątrz „JA”, ponadto skonstruował jedną z pierwszych metod terapeutycznych. Mimo silnej krytyki jego metodyki oraz wniosków, które stawiał nie można odmówić jego twierdzeniom porządku i próby głębokiego zrozumienia człowieka.

Determinizm

Podejście do człowieka, mające swoje korzenie w filozofii, które zakłada, że ludzie postępują w sposób z góry ustalony, realizują pewien plan lub doświadczają w życiu czegoś, co nadaje mu ton do śmierci.

Skrót

Ludzkie zachowania wynikają z ukrytych i potężnych, nieświadomych motywów. Ludzkie działania zdeterminowane są doświadczeniami z dzieciństwa, zwłaszcza relacją z matką.

Psychoanaliza posługuje się wywiadem, analizą strumienia świadomości, wolnymi skojarzeniami. Skupia się bardziej na terapii niż na empirycznych dociekaniach.

Behawioryzm

Czy człowiek jest sumą swoich zachowań?

Ogłoszone przez Iwana Pietrowicza Pawłowa odkrycie warunkowania było jednym z najważniejszych filarów powstania podejścia behawioralnego. Okazało się, że można spowodować  reakcję u osobnika bez wchodzenia w jego procesy psychiczne, ukryte (nieświadome) motywy. Można, odpowiednio operując bodźcami powodować zachowania u wszystkich.

Ponadto behawiorystom zależało na empirycznym, weryfikowalnym, a przez to naukowym charakterze psychologii (nie uznawali za taką dziedzinę, którą uprawiał Freud). Dlatego badali relację między bodźcem a reakcją. Ich przedmiot był obiektywnie wymierny. Można było zachowania opisywać, sprawdzać ile czasu powstawało i jak długo się utrzymało, jak ulega wzmocnieniom itd. Podejście behawiorystyczne pozwalało również na postawienie tezy, że jeżeli odkryjemy coś w zachowaniu szczurów lub kotów (koty nie były częstym obiektem badań psychologicznych, zatem eksperymenty Edwarda Thorndike’a są z tego względu dość egzotyczne) to możemy wnioskować, że ludzie zachowają się tak samo

Warunkowanie opisane najpierw przez Pawłowa pozwoliło na postawienie tezy idącej jeszcze dalej niż psychoanaliza – człowiek nie dość, że nie kieruje się rozsądkiem to jeszcze można go czegoś nauczyć tak, by nie wiedział, że się go uczy.

Wzmocnienia są dla behawiorystów narzędziem do utrzymywania pożądanej reakcji na bodziec (wzmocnienia pozytywne, np. marchewka) lub wygaszania zachowań niepożądanych (wzmocnienia negatywne, np. kij). Dzięki nim udaje się terapeutom behawioralnym osiągać imponująco stabilne zmiany w ludzkim zachowaniu.

John Broadus Watson powiedział kiedyś:

Dajcie mi dziecko spłodzone przez dowolną parę rodziców i dajcie mi pełną kontrolę nad środowiskiem, w jakim będzie ono wzrastać – a sprawię, że wyrośnie na wybitnego uczonego, artystę, politycznego przywódcę, czy też, jeśli tylko będę tego chciał, zostanie pospolitym przestępcą.”

W tym zdaniu widać ogromne nadzieje, a nawet pewność behawiorystów. Empiryczne podejście nie pozwoliło jednak pozostać przy nadziejach. Watson przeprowadził eksperyment na małym Albercie – jedenastomiesięcznym chłopcu z domu dziecka. Procedura zakładała uwarunkowanie reakcji lękowej na szczura, w tym celu eksperymentator uderzał w metalowy pręt wydając głośny dźwięk, który miał wywołać reakcję lękową, która następnie zostanie połączona ze szczurem. Tak jak psy Pawłowa śliniły się na dźwięk dzwonka tak mały Albert miał bać się szczura. Pięciu dniach od warunkowania okazało się, że reakcja nie tylko przetrwała, uogólniła się na futro – badany reagował na strachem na królika, psa, selskinowe futro, watę, siwą głowę Watsona i maskę Świętego Mikołaja.

Myślę, że należy się zastanowić do jakiego stopnia wyniki tego badania mówią nam coś o rzeczywistości, jak można je generalizować i oczywiście jakie kwestie etyczne pojawiają się podczas badania 11 miesięcznej sieroty. 

Mały Albert nigdy nie został „odwarunkowany”. Prawdopodobnie zmarł w wieku 6 lat (w 1925 roku) z powodu wodogłowia.

4198517262_7c6e85e6ac

Barrhus Frederic Skinner (1904-1990)

Jeden z najważniejszych twórców podejścia behawioralnego. Miał silne przekonanie, że psychologia jako nauka empiryczna powinna koncentrować się na badaniu tego co obiektywnie obserwowalne i wymierne – na zachowaniu. Nie negował istnienia wewnętrznych procesów i struktur. Uznawał jednak, że badanie ich nie wnosi nic interesującego do nauki

Redukcjonizm

Podejście filozoficzne, które zakłada, że dla zrozumienia zjawiska, procesu konieczne jest pozbycie się niepotrzebnych danych i skupienie się na tym fragmencie rzeczywistości, który wystarczy do zrozumienia ich. Podejście redukcjonistyczne zakłada, że możemy wnioskować o całości na podstawie części oraz przenosić odkrycia dokonane na grupie obiektów na inną, z jakiegoś powodu podobną grupę obiektów, która nie była badana.

Skrót

Behawioryzm zakłada redukcjonistyczne podejście do badania ludzkiego zachowania – uznają, że jest ono reakcją na bodziec. Ich metoda zdobywania wiedzy jest empiryczna, koncentrują się na tym co mierzalne i policzalne, czyli na zachowaniu. Behawioralna szkoła myśli psychologicznej wykształciła również metodę terapeutyczną, która okazała najskuteczniejsza, zwłaszcza w leczeniu fobii oraz w wychowaniu, szczególnie osób o potencjale intelektualnym niższym niż przeciętny.

Podejście poznawcze

Czy to jak widzę świat czyni mnie mną?

Głównym założeniem w tej szkole myśli psychologicznej jest to, że ludzkie zachowania wynikają z procesów poznawczych. To w jaki sposób postrzegamy, koncentrujemy się, interpretujemy i zapamiętujemy rzeczywistość jest źródłem naszych zachowań. Zatem psychologowie poznawczy zajmują się badaniem procesów poznawczych. Posługują się metodą empiryczną, głównie eksperymentem laboratoryjnym, w którym precyzyjnie kontrolując wszystkie zmienne stawiają tezy na temat niewidocznych gołym okiem zjawisk zachodzących w psychice.

Mózg – komputer

Kolejnym istotnym założeniem (redukcjonistycznym z natury) jest umiejscowienie procesów poznawczych w mózgu. To nasz układ nerwowy jest fizjologiczną (i wielu podejściach jedyną) podstawą procesów poznawczych. Zatem poznanie struktur i funkcji mózgu spowoduje poznanie natury lub mechanizmów procesów poznawczych. Z tego założenia wynika połączenie psychologii z biologią, a zwłaszcza neuronaukami oraz ewolucją. Ponadto często stosowaną metaforą w tłumaczeniu funkcjonowania CUN jest porównanie go do komputera (pamięć operacyjna, pojemność uwagi, szybkość przetwarzania informacji itd.)

Terapia poznawcza opiera się na założeniu, że zachowania dezadaptacyjne (takie, które nie służą nam w codziennym życiu, albo wręcz je uniemożliwiają) wynikają ze zniekształceń procesów poznawczych. Korygowanie tych zniekształceń oraz zwiększanie samowiedzy (zwłaszcza w obszarze własnych procesów poznawczych) ma pomóc w wykształceniu adaptacyjnych zachowań u pacjenta.

Fałszywe wspomnienia

Loftus i Palmer, 1974

Eksperyment 1 – w laboratorium

Czterdziestu pięciu studentów obejrzało filmy na których dwa samochody  … no właśnie. Powiedzmy, że się zderzyły.

Następnie zostali poproszeni o opisanie zdarzenia tak, jakby byli jego świadkami. Później zostali poproszeni o ocenę prędkości z jaką poruszały się samochody gdy się (i tu pojawiło się pięć różnych przymiotników) roztrzaskały / zderzyły się / puknęły / trafiły / zetknęły (ang. smashed / collided / bumped / hit / contacted).

Okazało się, że przymiotnik w ostatnim pytaniu miał istotny wpływ na to jak uczestnicy oceniali prędkość aut. W opinii badanych samochody, które się zderzyły poruszały się z prędkością ponad 40.8 mph a jeśli się zetknęły to z prędkością 31.8 mph.

Wynik wskazuje na to, że użyty przymiotnik wpłynął na wspomnienie wypadku.

Eksperyment 2 – badanie ankietowe

150 studentów zostało poproszonych o obejrzenie filmu o tym jak samochód jedzie drogą poza miastem i kilka sekund wypadków komunikacyjnych. Następnie poproszono uczestników o wypełnienie ankiety, w której istotne było jedno pytanie: 50 uczestników zapytano o to jak szybko jechały samochody kiedy się roztrzaskały, 50 – jak szybko jechały samochody kiedy się zetknęły, a ostatnich 50 nie miało takiego pytania. Następnie, po tygodniu spytano studentów czy widzieli na filmach sprzed tygodnia rozbite szkło. Okazało się, że najwięcej studentów, którzy widzieli rozbite szkło pochodziło z grupy zapytanej o to jak szybko poruszały się samochody gdy się roztrzaskały.

Odpowiedźroztrzaskałyzetknęłybez pytania
widzieli szkło1676
nie widzieli szkła344344

Badacze proponują na podstawie tego badania wyciągnąć wniosek, że to w jaki sposób pytamy o wspomnienia wpływa na nie – powoduje powstanie fałszywych wspomnień.

Wypada zapytać się w tym miejscu do jakiego stopnia możemy wierzyć w zeznania świadków.

KosslynStephen_1

Stephen Kosslyn (1948)

Zasłynął badaniami nad wyobraźnią (mental imagery). Udowodnił, że składa się ona z kilku procesów (a nie jak dotąd uważano z jednego): tworzenie wyobrażenia, inspekcja wyobrażenia, utrzymywanie wyobrażenia (w pamięci) i transformacji wyobrażenia). Dziś zajmuje się wspieraniem młodych dorosłych w kształceniu kompetencji, które nie zostaną wkrótce zautomatyzowane lub przejęte przez roboty.

Racjonalizm krytyczny

Podejście filozoficzne Karla Poppera zakłada, że każde twierdzenie naukowe jest falsyfikowalne, to znaczy, że można poddać je krytyce i obalić na podstawie danych empirycznych. To znaczy, że twierdzenia niefalsyfikowalne (np. ludzie, których poznajemy nie pojawiają się w naszym życiu przypadkiem) nie są twierdzeniami naukowymi.

Skrót

Psychologia poznawcza zakłada, że ludzkie zachowania są efektem procesów poznawczych. Fizjologiczną podstawą dla nich jest układ nerwowy, zwłaszcza mózg.  Dlatego tak blisko jest psychologii poznawczej do biologii, neuronauk, teorii ewolucji, socjobiologii. Psychologowie poznawczy gromadzą wiedzę na drodze empirycznej, głównie prowadząc eksperymenty laboratoryjne. W terapii skupiają się na uświadamianiu i regulowaniu procesów poznawczych tak by generowały one adaptacyjne zachowania i redukowały napięcie, ból psychiczny.

Psychologia humanistyczna

Psychologowie humanistyczni rezygnują w swoim podejściu z redukcjonizmu i determinizmu. Dla nich ludzkie działania wynikają z chęci rozwoju, obrazu siebie, wewnętrznych potrzeb, poszukiwanie psychicznego dobrostanu. Psychologowie humanistyczni kładli największy nacisk na działalność terapeutyczną. Wiedzę generowali przez głęboką analizę życiorysów badanych oraz swojej własnej praktyki terapeutycznej. To oni zaczęli zwracać się do tych, którym pomagali klienci (a nie pacjenci jak do tej pory). Byli zwolennikami holistycznego podejścia – integrowali wiedzę o różnych aspektach funkcjonowania człowieka. 

Carl Rogers zakładał, że najważniejszym elementem terapii jest relacja między klientem a terapeutą. To ona miała być narzędziem do wspierania człowieka w identyfikowaniu realnych i dojrzałych celów życiowych oraz gromadzenia motywacji i umiejętności by je regularnie osiągać.

Ludzie dążą do zaspakajania swoich potrzeb, jednak im wyższe potrzeby zaspakajają tym istotniejsze staje się pytanie jaka jest ostatnia lub najważniejsza potrzeba. Maslow przez większość życia uznawał za taką wartość samoaktualizację, później, na szczycie swojej piramidy umieścił transcendencję. Uznał, że człowiek zmierza do przekroczenia swojej natury. Ten temat znakomicie podejmuje Józef Kozielecki w książce „Transgresja i kultura” gdzie pokazuje jak ludzie sukcesywnie poszerzają swoje horyzonty, możliwości i poznanie.

Psychologia humanistyczna skoncentrowana jest na obecnym stanie i przeżyciach klienta. Nie poszukuje w jego przyszłości i nie prognozuje przyszłych zdarzeń. Zachęca by tłumaczyć zachowania i dążenie klientów ty, co „tu i teraz”. Tam też szukali rozwiązań w terapii. Uznawali, że człowiek, który doświadcza rozwoju będzie szczęśliwy i dojrzały. Elżbieta Sujak z kolei mówi w „Rozważaniach o ludzkim rozwoju”, że rozwój jest jedyną nagrodą za rozwój.

Psychologia humanistyczna stawia również ważny problem twórczości. Zakłada, że ludzie są zdolni do tworzenia rzeczy nowych i znaczących na poziomie swojego życia i na poziomie całej cywilizacji (np. wynalezienie samochodu). To właśnie dzięki nim badamy takie kwestie jak predyspozycje i zainteresowania, planujemy rozwój i szukamy równowagi między pracą a wypoczynkiem, tym co w środku i tym co na zewnątrz. To od humanistów pochodzi skupienie na obrazie siebie, dążeniu do JA idealnego. To z tego nurtu wynika połączenie psychologii z literaturą, dramatem, sztukami wizualnymi, z których czerpie się inspiracje i konteksty do pracy.

Gordona Allporta dojrzała osobowość

Na dojrzałą osobowość składa się:

  1. posiadanie dobrze rozwiniętego i rozbudowanego obrazu siebie; zdolność rozumienia siebie,
  2. umiejętność opanowania potrzeb wewnętrznych bez konfliktów,
  3. posiadanie bezpieczeństwa emocjonalnego
  4. funkcjonowanie z dozą optymizmu, posiadanie naturalnego entuzjazmu,
  5. zdolność obiektywizacji samego siebie – umiejętność widzenia siebie w kategoriach zewnętrznych: krytykowanie siebie, poczucie humoru
  6. posiadanie jednoczącej filozofii życia – skrystalizowany światopogląd, umiejętność patrzenia na wszystkie dziedziny życia, integrowanie się człowieka w świecie

Jaka jest relacja między psychologią humanistyczną a dzisiejszym coachingiem?

Abraham_Maslow

Abraham H. Maslow (1908 – 1970)

Twórca piramidy potrzeb. Podkreślał potrzebę dostrzegania pozytywnych cech u ludzi, zamiast traktowania ich jak „wór symptomów”. Zwracał uwagę na rolę odpowiedzialności u dojrzałych ludzi, uznawał rozwój za najważniejszy cel w życiu ludzi.

Egzystencjalizm

Podejście filozoficzne, które zakłada, że w poznaniu najważniejsze jest ludzkie doświadczenie, doznanie w opozycji do matematyki i nauki ponieważ są one zbyt oddalone od rzeczywistości, zbyt ogólne. A z pewnością nie przystają do przedmiotu jakim jest tożsamość, wartości i przekonania konkretnych ludzi.

Skrót

Psychologia humanistyczna zakłada, że człowiek jest świadomym i wolnym sprawcą swoich działań. Propaguje podejście holistyczne i skupia się bardziej na terapii niż na generowaniu danych empirycznych. W swojej metodzie zdobywania wiedzy posługuje się idiograficzną analizą biografii poszczególnych osób oraz podsumowaniami doświadczeń psychoterapeutów.

Porównanie szkół myśli psychologicznej

Podejście Psychoanaliza Behawioryzm Psychologia Poznawcza Psychologia Humanistyczna
Założenie filozoficzne Determinizm Redukcjonizm Redukcjonizm ale w mniejszym stopniu niż behawioryści Egzystencjalizm
Przedmiot Nieświadome siły wpływające na ludzkie zachowania Relacja między bodźce m a reakcją Procesy poznawcze Holistyczne podejście, rozwój, twórczość, potrzeby
Sposób gromadzenia wiedzy Analiza przypadków, strumienia świadomości Eksperyment Eksperyment laboratoryjny Idiograficzna analiza biografii, doświadczenia terapeutyczne

By pogłębić wiedzę na temat szkół myśli psychologicznej serdecznie polecam książkę Józefa Kozieleckiego „Koncepcje psychologiczne człowieka” uważam to opracowanie za mistrzowskie i wydaje mi się, że w tym temacie nie ma powodu, by powiedzieć więcej.

Kozielecki, J. (1995). Koncepcje psychologiczne człowieka. Wydawnictwo „Żak”.

Psychologia rozwojowa

Więcej już niedługo…

Literatura

podstawowa:

Doliński D., Strelau J. (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Warszawa 2010., tom 1, r. 1-4.
Rathus S. A., Psychologia współczesna, GWP, Gdańsk 2005.
Steuplak Z., Koncepcje człowieka w wybranych obszarach psychologii. Innovatio Press Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Ekonomii i Innowacji, Lublin 2013, 2. 23-108.
Strelau J., Psychologia: podręcznik akademicki. T. 2, Psychologia ogólna. Gdańskie Wyd. Psychologiczne, Gdńsk 2004, r. 1-4.

uzupełniająca

Myerscough Ph. R., Ford M., Jak rozmawiać z pacjentem, GWP Gdańsk 2002.
Heszen I., Sęk H., Psychologia zdrowia, PWN, Warszawa 2007.
Jakubowska-Winecka A., Włodarczyk D., Psychologia w praktyce medycznej, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007.

Wyboru literatury dokonał

Prof.DSW dr hab. Remigiusz Szczepanowski